Zaburzenia nastroju to grupa jednostek chorobowych, które w znacznym stopniu wpływają na codzienne funkcjonowanie emocjonalne, społeczne i zawodowe. Wśród nich wyróżniamy szczególną kategorię, związaną bezpośrednio z uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu — są to organiczne zaburzenia nastroju.

Choć nazwa może wydawać się specjalistyczna, zjawisko to dotyka wielu pacjentów po urazach, infekcjach, udarach czy w przebiegu chorób neurodegeneracyjnych.

W tym artykule przyjrzymy się, czym dokładnie są organiczne zaburzenia nastroju, jakie są ich objawy, przyczyny, jak wpływają na życie zawodowe oraz jakie są dostępne formy leczenia — zarówno farmakologiczne (w tym wypadku należy zawsze skontaktować się z lekarzem), jak i psychoterapeutyczne.

Czym są organiczne zaburzenia nastroju?

Organiczne zaburzenia nastroju (w klasyfikacji ICD-10 oznaczone jako F06.3) to stany, w których występują objawy zaburzenia afektywnego (np. depresji lub manii), ale ich przyczyną nie są czynniki psychologiczne czy środowiskowe, lecz bezpośrednie uszkodzenie mózgu. Są to zaburzenia wtórne, wynikające z chorób neurologicznych, urazów, infekcji OUN (ośrodkowego układu nerwowego), nowotworów czy skutków ubocznych leków i substancji toksycznych.

To, co odróżnia te zaburzenia od „klasycznych” postaci depresji czy choroby afektywnej dwubiegunowej, to ścisły związek czasowy i przyczynowy między uszkodzeniem mózgu a pojawieniem się symptomów. Mówiąc prościej — nastrój pacjenta zostaje zaburzony z powodu problemów organicznych, a nie wyłącznie emocjonalnych czy psychicznych.

Objawy organicznych zaburzeń nastroju

Objawy tych zaburzeń mogą być bardzo zróżnicowane, w zależności od lokalizacji i rozległości uszkodzenia mózgu. Najczęściej spotykane są:

obniżony nastrój (uczucie smutku, apatii, braku energii),
nadmierna drażliwość lub pobudzenie,
spowolnienie psychoruchowe,
zaburzenia snu,
spadek apetytu lub objadanie się,
myśli samobójcze,
naprzemienne okresy manii i depresji.

Niektóre osoby mogą doświadczać także objawów psychotycznych, jak urojenia czy omamy. Ważne jest, by nie mylić tych symptomów z objawami czysto psychiatrycznymi — kontekst neurologiczny jest tutaj kluczowy.

Organiczne zaburzenia nastroju typu depresyjnego

Szczególnym podtypem są organiczne zaburzenia nastroju typu depresyjnego. Charakteryzują się one dominującym nastrojem depresyjnym oraz towarzyszącym mu spadkiem aktywności życiowej. Pojawiają się problemy z koncentracją, zaniki pamięci, brak zainteresowania światem zewnętrznym, a często także nieadekwatne poczucie winy.

Ten typ zaburzenia może być mylony z klasyczną depresją, jednak w diagnostyce ogromne znaczenie ma wykazanie związku czasowego i przyczynowego między wystąpieniem objawów a schorzeniem organicznym, np. przebytym udarem, urazem czaszkowo-mózgowym czy chorobą Alzheimera.

Przyczyny organicznych zaburzeń nastroju

Do najczęstszych przyczyn występowania organicznych zaburzeń nastroju należą:

Urazy czaszkowo-mózgowe – zarówno ostre, jak i przewlekłe, np. pourazowy zespół otępienny.
Udar mózgu – szczególnie jeśli dotyczy struktur odpowiedzialnych za regulację emocji, jak układ limbiczny.
Choroby neurodegeneracyjne – np. choroba Parkinsona, Alzheimer, stwardnienie rozsiane.
Guzy mózgu – powodujące ucisk lub uszkodzenie określonych obszarów.
Infekcje OUN – np. zapalenie mózgu, neuroborelioza.
Toksyczne uszkodzenia mózgu – wywołane np. przez długotrwałe nadużywanie alkoholu lub leków.

Niektóre przypadki mają charakter przejściowy, ale inne mogą prowadzić do trwałych zmian osobowości i funkcjonowania psychicznego.

Organiczne zaburzenia nastroju a renta — czy można uzyskać świadczenie?

Pytanie „organiczne zaburzenia nastroju a renta” pojawia się często w kontekście orzecznictwa lekarskiego i ZUS. Odpowiedź zależy od stopnia nasilenia objawów i wpływu zaburzenia na funkcjonowanie zawodowe.

Jeśli organiczne zaburzenia nastroju prowadzą do znacznego ograniczenia zdolności do pracy lub uniemożliwiają jej wykonywanie, pacjent może ubiegać się o rentę z tytułu niezdolności do pracy. W takiej sytuacji konieczna jest pełna dokumentacja medyczna — w tym opinia psychiatry i neurologa, która potwierdza organiczne podłoże zaburzenia.

Wielu pacjentów zgłasza także problemy w zakresie funkcjonowania rodzinnego i społecznego, co może być brane pod uwagę przy ustalaniu stopnia niepełnosprawności i prawa do dodatkowych świadczeń.

Leczenie zaburzeń nastroju i psychoterapia

Leczenie organicznych zaburzeń nastroju jest złożone i zależy od przyczyny. Najczęściej stosuje się farmakoterapię (leki przeciwdepresyjne, stabilizatory nastroju – wyłącznie po konsultacji z lekarzem), ale ważnym wsparciem jest również psychoterapia indywidualna, która pomaga pacjentom przystosować się do nowej sytuacji życiowej.

Warto podkreślić, że zaburzenia emocjonalne mają wpływ nie tylko na jednostkę, ale i na relacje. Partnerzy osób z zaburzeniami nastroju często również potrzebują wsparcia, by lepiej zrozumieć sytuację i nauczyć się funkcjonować w nowej rzeczywistości.

W takich przypadkach pomocna może być psychoterapia par, która umożliwia wspólne przepracowanie trudności i odbudowanie komunikacji. Jeśli mieszkacie w różnych miastach lub preferujecie spotkania zdalne, rozwiązaniem może być psychoterapia online dla małżeństw, oferująca taką samą jakość, jak klasyczna terapia stacjonarna.

Reasumując – organiczne zaburzenia nastroju to złożone, często niedostatecznie rozpoznane jednostki chorobowe, których przyczyny leżą poza typowymi czynnikami psychologicznymi. Objawiają się one najczęściej w postaci depresji lub manii, jednak ich podłożem są uszkodzenia mózgu spowodowane chorobami neurologicznymi, urazami czy infekcjami.

Leczenie wymaga kompleksowego podejścia: farmakoterapii, rehabilitacji neurologicznej oraz psychoterapii. Włączenie bliskich do procesu leczenia, np. przez psychoterapię par, może znacząco poprawić jakość życia chorego i jego otoczenia.

Małgorzata Tomaszewska-Mielczarek

Małgorzata Tomaszewska-Mielczarek jest psycholożką i psychoterapeutką. Ukończyła Uniwersytet Jagielloński oraz Szkołę Psychoterapii i Treningu Grupowego w Instytucie Integralnej Psychoterapii Gestalt. Posiada certyfikat psychoterapeuty Polskiego oraz Europejskiego Towarzystwa Psychoterapii Gestalt (PTPG i EAGT). Jest współzałożycielką Centrum Psychoterapii i Edukacji Razem i Osobno.